Βιβλιοθήκη της «Ελευθεροτυπίας»

Μαΐου 30, 2007

Η Κάρλα Μπρούνι και οι ποιητές της

Filed under: Uncategorized — vivliothiki @ 2:44 μμ

Εκεί, γύρω στη δεκαετία του ’60, το ελληνικό τραγούδι βάλθηκε να ερωτοτροπεί σοβαρά με την ποίηση, και να την «κατεβάζει» (όπως θα έλεγε ο Θεοδωράκης) στον κόσμο.  Αίφνης, ο νεοέλληνας βρέθηκε να ξέρει απ’ έξω το «Αξιον Εστί» και τον «Επιτάφιο», τον Ελύτη και τον Αναγνωστάκη, ανακαλώντας τους στίχους τους όχι σαν ανάγνωσμα, αλλά σαν ακρόαμα, σαν τραγούδι. Κοντά πενήντα χρόνια αργότερα, και ενώ η τάση της μελοποίησης άκμασε, πέρασε σοβαρή κρίση, παράκμασε και τώρα, σαν να ξαναζωντανεύει δειλά στο έργο κάποιων νεώτερων, πολλή συζήτηση έγινε για τη μουσικότητα και την αυτονομία του ποιητικού λόγου, για τις απώλειες στο πεδίο της μελοποίησης (εκείνη η άνω τελεία στην «Άρνηση» του Σεφέρη – ή αν θέλετε στο «Περιγιάλι το κρυφό» του Μίκη – πόσο μελάνι δεν ξόδεψε), την συσταλτική και περιοριστική εκδοχή που επιβάλλει στον ακροατή η «μουσική ανάγνωση» ενός ποιήματος (η προσωπική ερμηνεία σαν να λέμε) από τον τραγουδοποιό. Πολλά ειπώθηκαν ακόμη και για τις αντιρρήσεις των ίδιων των ποιητών, μ’ όλο που λένε (ή μάλλον λέει ο Μίκης) ότι ο Σεφέρης, παρά τις ενστάσεις του για εκείνη τη χαμένη άνω τελεία, πολύ το είχε χαρεί το «Περιγιάλι» τότε, το μακρινό καλοκαίρι του ’62, όταν οι παραποιημένοι αλλά αναβαπτισμένοι πια μέσα σε μιαν αναντίρρητη λαϊκότητα στίχοι του ακούγονταν σχεδόν παντού. Πολλά γράφτηκαν, επίσης, με τη γνωστή «ανάδελφη» αυταρέσκειά μας, περί της μοναδικότητας (ως ιδέας και ως αποτελέσματος) της ελληνικής μελοποιητικής μανίας. Βέβαια κάθε άλλο παρά μοναδικοί υπήρξαμε – αρκεί να θυμήσουμε το εμβληματικό Les Feuilles mortes του Ζακ Πρεβέρ (που μελοποίησε ο Ζοζέφ Κοσμά και τραγούδησε ο Ύβ Μοντάν ήδη από το 1946 ανάμεσα σε εκατοντάδες παραδείγματα από το γαλλικό τραγούδι, συμπεριλαμβανόμενων και των poets-chansonniers) αλλά και τα ποιήματα του Γέητς που έχουν τραγουδήσει η Τζόνι Μίτσελ και ο Βαν Μόρισον, ή τα ποιήματα του Λόρκα και του Μπάιρον που μελοποίησε ο Λέοναρντ Κοέν. Οι συνθέτες μας βέβαια υπήρξαν καλοί και παραγωγικότατοι – μολονότι πολύ συχνά το ένα χαρακτηριστικό αναιρούσε το άλλο. Ωστόσο, ακόμη αντηχούν μέσα μου τα τραγούδια του «Μεγάλου ερωτικού», σαν ένα κορυφαίο κεφάλαιο του bildungsroman της εφηβικής μου ηλικίας.

Τα θυμήθηκα όλα αυτά, διαβάζοντας μια σχετική δήλωση του Πωλ Μολντούν, του Ιρλανδού ποιητή που το 2003 πήρε το Πούλιτζερ, σε βρετανική εφημερίδα: «Ό, τι επεκτείνει την αίσθησή μας για το τι μπορεί να είναι η ποίηση, ό, τι μας βεβαιώνει ότι το ποίημα δεν είναι ένα επίφοβο αντικείμενο που πρέπει να το κρατάμε προσεκτικά μη σπάσει, ούτε κάτι τρομακτικό που το έγραψαν μερικοί κουραστικοί νεκροί, είναι θετικό», είπε όταν του ζητήθηκε να σχολιάσει το τελευταίο εγχείρημα της γνωστής μας Carla Bruni. Ο λόγος, φυσικά, είναι για τον καινούργιο της δίσκο «No Promises», όπου η βραχνούτσικη, αισθησιακή, εφευρετική και ενδιαφέρουσα μουσικά πρώην top-model μελοποίησε μεταξύ άλλων, Γέητς, Ώντεν, Έμιλι Ντίκινσον και Κριστίνα Ροσέτι.

Και εδώ είναι το θέμα. Άκουσα τον δίσκο. Δεν μου άρεσε (ενώ ο προηγούμενος Quelqu’ un m’ a dit, σε δικούς της στίχους και μουσική δεν με είχε αφήσει αδιάφορη). Η μουσική π.χ. με την οποία η Κάρλα Μπρούνι έντυσε το ποίημα του Ώντεν «Lady Weeping at the Crossroads» (παραμπιπτόντως το έχει μελοποιήσει και ο Μπέντζαμιν Μπρίτεν) με προκάλεσε να διακρίνω ανησυχητική φθορά, τόσο κριτηρίων, όσο και γούστου… Το ίδιο θα’ λεγα και για το υπέροχο ποίημα της Κριστίνα Ροσέτι. Kι ενώ η φωνούλα της μπορεί να είναι λιγοστή αλλά όμορφη, θυμίζοντας, καθώς έγραψαν, τη Μαριάν Φέιθφουλ στα νιάτα της, τα τραγούδια είναι λιγοστά και τίποτ’ άλλο. Μονάχα στην Ντόροθι Πάρκερ κάτι καταφέρνει… Αλλά θα επανέλθω, με περισσότερα.

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΣΧΙΝΑ

Advertisements

7 Σχόλια »

  1. Γιατί δεν βάλατε και ένα δείγμα να μπορέσουμε να σχηματίσουμε γνώμη; έχω διαβάσει καλά πράγματα για το δίσκο, αλλά δεν τον αγόρασα ακόμη.

    Σχόλιο από Matina Irioti — Μαΐου 30, 2007 @ 2:46 μμ | Απάντηση

  2. Η αλήθεια είναι ότι η μουσική είναι μια σπουδαία δύναμη που φέρνει την ποίηση πιο κοντά στο αίσθημα και το αισθητήριο ανθρώπων που αλλιώς δεν θα την προσέγγιζαν. Ίσως γιατί από τη μια ακουμπάει πάνω στην εγγενή μουσικότητα της γλώσσας και από την άλλη είναι η τέχνη που πιο πολύ και πιο άμεσα χτυπάει κατευθείαν στο ασυνείδητο. Ακόμη και ο μουσικός σχολιασμός ενός ποιήματος, μια «αντιστικτική συντροφιά», μπορεί να διεγείρει την δεκτικότητά μας. Το αν κατορθώνει η μουσική να αγκαλιάζεται με την ποίηση σε έναν άρρηκτο δεσμό (έτσι που πρέπει, νομίζω, να είναι το τραγούδι) είναι ένα άλλο ζήτημα. Ίσως γι’ αυτό γράφονται πολύ όμορφα τραγούδια από «τραγουδοποιούς», από ανθρώπους που γράφουν μουσική για το στίχο και στίχο για τη μουσική. Κι έπειτα, ίσως η μελοποίηση να προϋποθέτει να (ή να απογειώνεται όταν)έχει γραφτεί η ποίηση γι’αυτόν ακριβώς το σκοπό (θυμάμαι πρόχειρα το εισαγωγικό σχόλιο του Ελύτη στα «ρω του έρωτα». Έχει και το τραγούδι -και ο στίχος για τραγούδι- τους κανόνες του). Πάντως υπάρχουν και ευλογημένες «συναντήσεις» ποίησης και μουσικής. Αλλά και σε λιγότερο ευτυχισμένη περίπτωση, το να φτάνει στο στόμα του καθενός η ποίηση δεν είναι και λίγο…

    Σχόλιο από ioeu — Μαΐου 30, 2007 @ 3:59 μμ | Απάντηση

  3. Ίσως εξίσου -αν όχι περισσότερο ενδιαφέρουσες σήμερα- περιπτώσεις από τους μουσικούς που μελοποιούν ποίηση, είναι εκείνοι που «οικειοποιούνται» στίχους αγαπημένων τους ποιημάτων, ενσωματώνοντάς τους γοητευτικά στα δικά τους τραγούδια – γράφοντας τελικά πρωτότυπα ποιητικά έργα. Ένα εξαιρετικό παράδειγμα είναι ο Pete Doherty, των Libertines (από τα πιο κακά παιδιά της αγγλικής μουσικής σκηνής, που μπαινοβγαίνει σε κλινικές αποτοξίνωσης με το ζόρι). Δεν είναι τυχαίο που ήταν ένας από τους καλλιτέχνες που επελέγησαν να συμμετάσχουν στις εκδηλώσεις για την Εθνική Ημέρα Ποίησης στη Μ.Βρετανία. Ο Doherty έχει ομολογήσει ότι έχει «κλέψει» στίχους από την Έμιλι Ντίκινσον. Είχε λόγο, όπως είπε: «She’s fucking hardcore! Can’t ignore her».

    Σχόλιο από kat — Μαΐου 30, 2007 @ 5:10 μμ | Απάντηση

  4. Kat, μπράβο!!! Μιλάς για αγαπημένο καλλιτέχνη. Να ένα καλό παράδειγμα δημιουργικής «κλοπής». A propos, αγαπητοί Κατερίνα και Βαγγέλη τι γνώμη έχετε για τη λογοκλοπή; Μια και μιλάμε για μουσική και ποίηση, και αναφέραμε και τον αξεπέραστο Χατζιδάκι…

    Σχόλιο από elias — Μαΐου 30, 2007 @ 5:21 μμ | Απάντηση

  5. Τις περισσότερες φορές στο δίπολο ποίηση-τραγούδι τα όρια είναι δυσδιάκριτα. Ισως γιατί ένα τραγούδι μπορεί να κλείνει μέσα του ποίηση ή και να είναι ποίημα και ένα ποίημα να αποτύχει, μελοποιούμενο, να εκφράσει τη μουσικότητα των ίδιων των λέξεών του. Από τη μια πλευρά ο στιχουργός λειτουργεί σαν τεχνίτης στίχων με σκοπό τη μελωδία κι απ την άλλη ο ποιητής απελευθερώνει τη μουσική των λέξεων. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν νε δυνάμει να συναντηθούν ο εμπνευσμένος στιχουργός και του μελωδικός ποιητής.

    Σχόλιο από eva — Μαΐου 31, 2007 @ 5:05 πμ | Απάντηση

  6. 1. Δεν γνωρίζω το δίσκο της Μπρούνι. Αλλά θα πω μια επίμονη εντύπωσή μου σχετικά με την μελοποιημένη ποίηση. Κατ’ αρχάς νομίζω ότι η επιτυχής μελοποίηση δεν κρίνεται αναγκαστικά από την γενικότερη αποδοχή, αλλά από έναν ευρύτερο αριθμό παραγόντων. Ας πω γενικά ότι κρίνεται από την πρόσληψη του καθενός μας και από το συντονισμό, τη συνήχηση όσων μας «λέει» η ποίηση με αυτά που μας «λέει» η μουσική. Επίσης, αναφέρομαι σε ποίηση που γράφτηκε για να αναγνωσθεί/απαγγελθεί, όχι εξ αρχής για να μελοποιηθεί. Η στιχουργία δεν είναι είδος κατώτερο από την ποίηση, είναι όμως διαφορετικό, με άλλους στόχους και τεχνικές.
    Παράδειγμα μετριότατου συνθέτη που ξαφνικά να μελοποίησε επιτυχώς ποίηση δεν μου έρχεται στο νου. Αντίθετα, πολλά είναι διεθνώς τα παραδείγματα αποδεδειγμένα σημαντικών συνθετών που έκαναν ανεπιτυχείς (αδιάφορες ή και θλιβερές) μελοποιήσεις. Κι αυτό συμβαίνει ασχέτως του μουσικού ιδιώματος της μελοποίησης, από τη λεγόμενη κλασική έως τις διάφορες παραλλαγές του ροκ και τις ποικίλες άλλες εκφάνσεις.
    2. Η εντύπωσή μου λοιπόν είναι πως στο μεγάλο όγκο ποίησης μελοποιημένης (από ταλαντούχους συνθέτες) διακρίνω τρεις περιπτώσεις. Πρώτα τη μελοποίηση ησσόνων ποιημάτων, η οποία αποδεικνύεται στατιστικά πολύ περισσότερο επιτυχής.
    Δεύτερη περίπτωση συνιστούν οι εκτενείς ποιητικές συνθέσεις, που φαίνεται πως μελοποιούνται με πολύ μικρότερη επιτυχία.
    Τρίτη περίπτωση αποτελούν τα κορυφαία αυτοτελή ποιήματα, τα οποία αποδεικνύονται εξαιρετικά δύστροπα σε επιτυχή μελοποίηση. Εδώ, λόγος και μουσική μπορεί να εμφανίζονται αυτοτελώς εξαίσια, αλλά στη συνύπαρξή τους ηχούν ασύμπτωτα, ασυντόνιστα. Η μελοποίηση αυτής της κατηγορίας ποιημάτων είναι συχνή, αλλά η επιτυχία είναι πολύ σπάνια. Και συνηθέστατα το αποτέλεσμα δεν πλήττει τη μουσική, αλλά αδικεί, περιορίζει, φτωχαίνει το λόγο.
    3. Η εξήγηση των παραπάνω διαπιστώσεων ίσως μπορεί να αναζητηθεί στη διαφορετική φύση των δύο ‘λόγων’, της ποίησης και της μουσικής, των οποίων επιχειρείται η διαδραστική λειτουργία.
    Κάθε σημαντικό ποίημα είναι πολυεπίπεδο, λειτουργεί ‘παραδειγματικά’, μεταφέρει ταυτόχρονα διάφορες ομάδες σημασιών. Ο αναγνώστης προσλαμβάνει όσες μπορεί. Ταυτόχρονα το ποίημα απευθύνεται σε περισσότερους τομείς του συνειδητού, ας πούμε και στη νόηση και στο συναίσθημα. Η μουσική είναι στην ουσία από τη φύση της πιο μονότροπη, πιο ‘συνταγματική’ και δεν καταφέρνει να συντονιστεί ταυτόχρονα με πολλαπλά σημασιολογικά επίπεδα. Επιπλέον η μουσική συνήθως απευθύνεται στο συναίσθημα και αν επιχειρήσει να αγγίξει και τη νόηση μάλλον τελικά θα χωλαίνει και στους δύο στόχους.
    Οι υψηλής ποιότητας μεγάλες ποιητικές συνθέσεις λειτουργούν κι αυτές ‘παραδειγματικά’, εμφανίζουν άρα το ίδιο πρόβλημα με τα «ισάξια» μικρά ποιήματα. Διαθέτουν όμως ένα στοιχείο που διευκολύνει τον μουσικό. Από τη φύση τους έχουν συχνά ένα είδος ‘ιστορίας’ ή και πλοκής και έναν κυματόμορφο παλμό στην ανάπτυξή τους. Ο συνθέτης μπορεί να επιλέξει για μελοποίηση αποσπάσματα της σύνθεσης πριμοδοτώντας την ‘ιστορία’ της σύνθεσης και τον ‘παλμό’ της. Έτσι έχει περισσότερα περιθώρια να αλλάζει ύφος και με τις αλλαγές αυτές διευκολύνεται να αποδώσει την ‘παραδειγματικότητα’, να αποδώσει περισσότερα από τα επίπεδα του ποιητικού λόγου.
    Τέλος, τα ήσσονα ποιήματα, ακριβώς γιατί είναι ήσσονα, δεν έχουν μεγάλη σημασιολογική πολλαπλότητα κι αμφισημία, λειτουργούν πιο ‘συνταγματικά’, είναι πιο μονότροπα, πιο «γραμμικά». Έτσι κατά τη μελοποίηση επιτρέπουν πολύ ευκολότερα τον επιτυχή συντονισμό τους με τη μουσική.
    (ΥΓ1 Φυσικά οι κατηγορίες που ανέφερα δεν έχουν σταθερά όρια, ούτε άλλωστε η ποιότητα μετριέται με ακρίβεια και σιγουριά. Όσα είπα είναι μια εντύπωση, μια υπόθεση εργασίας. Και επιπλέον είμαι μικρός (και τριανταφυλλένιος;) και άρα είναι πιθανότατο απλώς να μεγαλοπιάνομαι και να λέω αρλούμπες.)
    (ΥΓ2 Κείμενα σαν το παραπάνω πιέζομαι τα διαβάσω και το κάνω για δυο λόγους: για τα παραδείγματα που δίνουν (ώστε να τα αποστηθίσω και να παραστήσω μετά τον γνώστη σε άλλους), ή επειδή διανθίζονται από κακιούλες κατά επωνύμων. Κι όμως εγώ δεν παρέθεσα παραδείγματα, ιδίως θλιβερών μελοποιήσεων. Ναι, αλλά αν τα λέω όλα με μιας, θα μου τελειώσουν γρήγορα οι παρατηρήσεις. Άρα επαυξημένη εκδοχή των ανωτέρω και τεκμηριωμένη με πλήθος παραδειγμάτων -και εικόνων- άλλοτε ή αλλού.)

    Σχόλιο από Στ. Λαφοπάτης — Ιουνίου 6, 2007 @ 10:44 πμ | Απάντηση

  7. Τελικά, αγόρασα τον δίσκο και νομιζω ότι είναι ένας άλλος τρόπος ανάγνωσης των κλασικών. Συνδέεται με αυτό που θίγεται, μέρες τώρα, στο ποστ περί «ιερότητας της ποίησης». Τίποτα δεν είναι ιερό. Το ποίημα ανήκει και στον αναγνώστη του και μπορεί να του δώσει όποια ερμηνεία θέλει. Αν αυτή καταφέρει να συγκινήσει και κάποιος άλλους, ακόμα καλύτερα.

    Σχόλιο από Matina Irioti — Ιουνίου 11, 2007 @ 10:39 πμ | Απάντηση


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: